Qasımova Z.V., Tağızadə R.K., Musayeva A.B.
ORTODONTİK KONSTRUKSİYALARIN GÜMÜŞ-TƏRKİBLİ ÖRTÜKLƏRİ VƏ GÜMÜŞ NANOHİSSƏCİKLİ AĞIZ YAXALAYICILARI: ÇIXARILA BİLƏN VƏ ÇIXARILA BİLMƏYƏN APARATLARLA ORTODONTİK MÜALİCƏ ZAMANI AĞIZ BOŞLUĞU MİKROBİOTASINA VƏ SELİKLİ QİŞANIN İLTİHABİ ZƏDƏLƏNMƏLƏRİNƏ TƏSİRİ

Xülasə: Müalicə prosesində çıxarıla bilən və çıxarıla bilməyən ortodontik aparatların tətbiqi retensiya sahələrinin yaranmasına, diş bioplyonkasının yetişmə prosesinin sürətlənməsinə və nəticə etibarilə periodontal iltihabi xəstəliklərin, ağız boşluğunun selikli qişasının zədələnmələrinin, eləcə də kariyes ocaqlarının formalaşma riskinin artmasına səbəb olur. Bu baxımdan son illərdə diş bioplyonkasına nəzarət üçün gümüş-tərkibli yanaşmalar fəal şəkildə araşdırılır; bunlara (1) ortodontik elementlərə (plastinkalar, qövs telləri, ligaturalar) gümüş və nanoserebro örtüklərinin tətbiqi və (2) ənənəvi antiseptik vasitələrə alternativ və ya əlavə kimi gümüş nanohissəcikləri (AgNP) tərkibli ağız yaxalayıcılarının istifadəsi daxildir. Bu icmal son illərin elmi məlumatlarını sistemləşdirərək çıxarıla bilən və çıxarıla bilməyən ortodontik aparatlarla müalicə alan pasiyentlərdə gümüş-tərkibli texnologiyaların mikrobioloji kolonizasiya və ağız boşluğu gigiyenası/iltihab göstəricilərinə təsirini təhlil edir; xüsusi vurğu Streptococcus mutans, Candida albicans, Staphylococcus aureus və Fusobacterium spp. üzərində edilir. Məqalədə təsir mexanizmləri, mövcud sübut bazasının məhdudiyyətləri, mikrobioloji qiymətləndirmə metodlarının heterogenliyi və gələcək tədqiqatlar üçün prioritet istiqamətlər müzakirə olunur.
Keywords: ortodontik müalicə, çıxarıla bilən və çıxarıla bilməyən aparat, gümüş örtük, xlorheksidin, oral bioplyonka

Heydərova F.H., Həsənova G.Ə., Ələkbərova L.M., Əmrahova Ə.Z.
PSEUDOMONAS AERUGINOSA-NIN ANTİBİOTİKLƏRƏ REZİSTENTLİK MEXANİZMLƏRİ HAQQINDA

Xülasə: Məqalədə Pseudomonas aeruginosa-nın müxtəlif antibiotiklərə rezistentlik mexanizmləri haqqında məlumatlar təhlil edilmişdir. Göstərilmişdir ki, Pseudomonas aeruginosa şərti-patogen mikroorqanizm olub, kistik fibrozlu xəstələrdə və immuniteti zəif olan şəxslərdə xəstələnmə və ölüm hallarının aparıcı səbəbidir. Xarici mühitə asanlıqla uyğunlaşma qabiliyyətinə görə Pseudomonas aeruginosa ştamları tez-tez səhiyyə xidməti ilə əlaqəli infeksiyalarının törədicisi olur. P.aeruginosa-da antibiotik müqaviməti çox faktorludur, çünki o, anadangəlmə, qazanılmış və ya adaptiv mexanizmlər vasitəsilə yarana bilər. Yeni terapevtik yanaşmalar, məsələn, kvorumun aşkarlanması, faq terapiyası və nanohissəciklərin istifadəsi in vitro şəraitdə P.aeruginosa-nın antibiotiklərə davamlı ştamlarına qarşı əhəmiyyətli antimikrob təsir göstərə bilər.
Keywords: Pseudomonas aeruginosa, antibiotiklərə qarşı davamlılıq, opportunist infeksiyalar, rezistentlik mexanizmləri

Mehmani V.R., Mehmani I.G.
UŞAQLARDA BAŞLANĞIC DİŞ KARİYESİNİN MÜALİCƏSİNİN MÜASİR KONSEPSİYALARI

Xülasə: Aktuallıq. Diş kariyesi uşaq stomatologiyasında ən geniş yayılmış xəstəliklərdən biri olaraq qalır və uşağın sağlamlığına və həyat keyfiyyətinə əhəmiyyətli təsir göstərir. Tədqiqatın məqsədi – uşaqlarda erkən diş kariyesinin profilaktikası və minimal invaziv müalicə üsullarının müasir yanaşmalarının təhlilidir. Material və metodlar. Uşaqlarda erkən kariyesin etiologiyası, profilaktikası və müalicəsinə həsr olunmuş müasir elmi məqalələrin və klinik tədqiqatların təhlili aparılmışdır. Remineralizasiya terapiyası, rezin infiltrasiya üsulları, həmçinin flüor tərkibli vasitələr, hidroksiapatit əsaslı preparatlar və biomimetik peptidlərin tətbiqi xüsusilə nəzərdən keçirilmişdir. Nəticələr. Aparılan təhlil göstərir ki, uşaqlarda kariyesin inkişafı genetik meyllilik, qidalanma vərdişləri, ağız boşluğunun gigiyena səviyyəsi və profilaktik tədbirlərin əlçatanlığı kimi bir sıra amillərlə əlaqədardır. Müasir minimal invaziv müalicə üsulları demineralizasiya prosesinin dayandırılmasına və diş toxumalarının geniş preparasiyası olmadan minanın mineral strukturunun bərpasına yönəldilmişdir. Remineralizasiyaedici vasitələrin, infiltrasiya texnologiyalarının və biomimetik materialların tətbiqi patoloji prosesin sabitləşməsinə və müalicənin estetik və funksional nəticələrinin yaxşılaşmasına kömək edir. Yekun. Uşaqlarda erkən diş kariyesinin effektiv profilaktikası və müalicəsi gigiyenik və dietik tədbirləri, maarifləndirici proqramları və diş toxumasının qorunmasına və ağırlaşmaların qarşısının alınmasına yönəlmiş müasir minimal invaziv müalicə texnologiyalarının tətbiqini birləşdirən kompleks yanaşma tələb edir.
Keywords: erkən diş kariyesi, uşaqlar, remineralizasiya terapiyası, kariyes infiltrasiyası

Qasımova F.N., Nur-Məmmədova G.S., Musayeva A.V., Həsənova G.H., Sadıqova G.S., Mürşüdlü N.Ə.
İLTİHABİ BAĞIRSAQ XƏSTƏLİKLƏRİNDƏ OYNAQ TƏZAHÜRLƏRİNİN DİAQNOSTİKASI VƏ KLİNİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Xülasə: Bu məqalədə iltihabi bağırsaq xəstəlikləri (İBX) zamanı oynaq sindromunun klinik xüsusiyyətləri, diaqnostikası və differensial diaqnostikası ilə bağlı müasir məlumatlar təqdim edilmişdir. Oynaqların zədələnməsinin əsas formaları, o cümlədən I və II tip periferik artropatiyalar, aksial və periferik spondiloartrit, entezit və daktilit nəzərdən keçirilmişdir. Oynaq sindromunun klinik təzahürlərinə, onun bağırsaq iltihabının aktivliyi ilə əlaqəsinə, həmçinin vaxtında diaqnostikanı çətinləşdirən amillərə xüsusi diqqət yetirilmişdir. İBX-nin oynaq təzahürlərinin laborator və instrumental diaqnostikasına dair müasir yanaşmalar işıqlandırılmışdır. İltihab markerlərinin, HLA-B27 təyininin, oynaqların və entezislərin ultrasəs müayinəsinin, eləcə də aksial zədələnmələrin erkən aşkarlanması üçün ən informativ üsul hesab olunan maqnit-rezonans tomoqrafiyanın (MRT) rolu göstərilmişdir. Diferensial diaqnostikanın əsas prinsipləri və müasir medikamentoz müalicə yanaşmaları təqdim edilmişdir. Oynaq sindromunun vaxtında aşkar edilməsi və qastroenteroloq ilə revmatoloqun sıx multidissiplinar əməkdaşlığı oynaq strukturlarının zədələnməsinin qarşısının alınmasında, davamlı remissiyanın əldə edilməsində və İBX-li xəstələrin uzunmüddətli proqnozunun yaxşılaşdırılmasında həlledici əhəmiyyətə malikdir.
Keywords: iltihabi bağırsaq xəstəlikləri, bağırsaqdankənar təzahürlər, oynaq sindromu, spondiloartrit, entezit, daktilit

Musayev T.N.
ƏZƏLƏ İNVAZİV SİDİK KİSƏSİ XƏRÇƏNGİ OLAN XƏSTƏLƏRİN MÜALİCƏ NƏTİCƏLƏRİNİN MÜQAYİSƏLİ TƏHLİLİ

Xülasə: Tədqiqatın məqsədi əzələ invaziv sidik kisəsi xərçəngi (ƏİSKX) olan xəstələrdə radikal sistektomiya (RS) və multimodalterapiyanın (MMT) uzunmüddətli onkoloji nəticələrinin müqayisəli təhlilinin aparılması, həmçinin RS-dən sonra residiv riskinin proqnozlaşdırılması üçün prognostik modelin hazırlanması olmuşdur. Material və metodlar. Tədqiqata ƏİSKX diaqnozu qoyulmuş 359 xəstə daxil edilmişdir. Onlardan 257 xəstəyə RS, 102 xəstəyə isə MMT tətbiq olunmuşdur. Sağqalım analizi Kaplan–Mayer üsulu ilə aparılmış, prognostik faktorlar isə Koksun proporsional risklər reqressiya modeli vasitəsilə qiymətləndirilmişdir. Nəticələr. RS qrupunda 5 illik residivsiz sağqalım (RFS), kanser-spesifik sağqalım (KSS) və ümumi sağqalım (ÜS) göstəriciləri müvafiq olaraq 63,1%, 65,3% və 54,1% təşkil etmişdir. MMT qrupunda isə 5 illik KSS və ÜS göstəriciləri müvafiq olaraq 33,7% və 31,4% olmuşdur. MMT tətbiq edilən xəstələrdə xərçənglə əlaqəli ölüm riski RS ilə müqayisədə statistik cəhətdən əhəmiyyətli dərəcədə yüksək olmuşdur (HR=2,37; 95% Eİ 1,73–3,25; p<0,001). RS-dən sonra əlverişsiz proqnozun müstəqil göstəriciləri kimi şişin mərhələsi, limfa düyünlərinin zədələnməsi, şişin histoloji tipi, Charlson komorbidlik indeksi və cərrahi briqadanın təcrübəsi müəyyən edilmişdir. Bu göstəricilər əsasında 1 və 3 illik residivsiz sağqalımı proqnozlaşdıran, yüksək proqnostik dəqiqliyə malik nomoqram hazırlanmışdır (c-index=0,834). Yekun. Əldə olunan nəticələr ƏİSKX müalicəsində radikal sistektomiyanın əsas müalicə üsulu kimi üstünlüyünü təsdiqləyir. Bununla yanaşı, əlverişli prognostik xüsusiyyətlərə malik diqqətlə seçilmiş xəstələrdə MMT və RS sonrası onkoloji nəticələrin müqayisə oluna biləcəyi müəyyən edilmişdir.
Keywords: sidik kisəsi xərçəngi, əzələ invaziv sidik kisəsi xərçəngi, radikal sistektomiya, trimodal terapiya, sağqalım, nomoqram

Rüstəmova K.M.
AMİLİN VƏ YA OSTEOKALSİN: OSTEOPOROZ ZAMANI DİAQNOSTİK EFFEKTİVLİYİN MÜQAYİSƏLİ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

Xülasə: Məqsəd. Erkən menopauzası olan və densitometriya (DXA) üsulu ilə osteoporoz diaqnozu təsdiqlənmiş qadınlarda amilin və osteokalsin hormonların səviyyələri ilə sümük mineral sıxlığı göstəriciləri arasındakı əlaqəni qiymətləndirmək. Material və metodlar. Yaşları 18–46 olan (orta yaş 35,11±9,29 il) erkən menopauzalı 37 qadın müayinə olunmuşdur. Bütün pasiyentlərdə paratiroid hormonu (PTH), osteokalsin və amilin səviyyələri müəyyən edilmiş, həmçinin ultrasəs densitometriyası aparılmışdır. Tədqiqat obyekti topuq (kalkaneus) sümüyü olmuşdur. Aşağıdakı göstəricilər qiymətləndirilmişdir: SOS, BUA, BQI, T- və Z-kriteriləri. Nəticələr və müzakirə. Pasiyentlərin 18,9%-də T-kriteri –0,8-dən –0,9-a qədər (sərhəd göstərici) olmuşdur. Pasiyentlərin 67,6%-də T-kriteri –1-dən –2,3-ə qədər (osteopeniya), 13,5%-də isə –2,6-dan –3,0-a qədər (osteoporoz) dəyişmişdir. Amilin səviyyəsi sərhəd qrupunda 29,35 pmol/L, osteopeniya qrupunda 33,36 pmol/L, osteoporoz qrupunda isə 26,39 pmol/L olmuşdur. Osteokalsin səviyyəsi sərhəd göstəriciləri olan qadınlarda 17,13 ng/mL, osteopeniyada 24,53 ng/mL, osteoporozda isə 21,43 ng/mL təşkil etmişdir. Amilinlə SOS arasında (r=0,501, P<0,01), həmçinin amilinlə BUA arasında (r=–0,719, P<0,001) korrelyasiya aşkar edilmişdir. Osteokalsin isə BUA (r=–0,838, P<0,001) və Z-kriteri (r=0,660, P<0,001) ilə korrelyasiya göstərmişdir. Yekun. Bizim seçimdə amilin erkən menopauzalı qadınlarda sümük metabolizmi pozğunluqlarının daha həssas markeridir. Onun səviyyəsi osteopeniya mərhələsində sümük yenilənməsinin kompensator aktivləşməsini, osteoporoz inkişaf etdikdə isə tənzimləyici mexanizmlərin tükənməsini əks etdirir. Osteokalsin yalnız ifadəli osteoporoz zamanı azalma meyli göstərir, halbuki amilin sümük keyfiyyətinin pisləşmə mərhələlərini daha dəqiq diferensiasiya edir. Təsdiqlənmiş osteoporozu olan pasiyentlərdə sümük dağılımının ən informativ hormonal markerini müəyyən etmək üçün əlavə tədqiqatlara ehtiyac vardır: amilin və ya osteokalsin çatışmazlığı sümük toxumasının destruksiyasının proqnoz göstəricisi kimi çıxış edə bilər və osteoporozun inkişafına töhfə verə bilər.
Keywords: erkən menopauza, osteokalsin, amilin, ultrasəs densitometriyası, osteopeniya, osteoporoz

Mikayılzadə P.N., Əkbərova A.S., Rzaeva L.A., Dadaşova D.T., Azhdarova B.T.
KORONAVİRUS İNFEKSİYASI OLAN QADINLARDAN DOĞULAN YENİDİĞULMUŞLARIN SAĞLAMLIQ VƏZİYYƏTİ

Xülasə: Tədqiqatın məqsədi. Koronavirus infeksiyası ilə yoluxmuş analardan doğulan yenidoğulmuşların sağlamlıq vəziyyətini öyrənmək. Tədqiqatın materialları və üsulları. Tədqiqata 268 hamilə qadın daxil edilmişdir ki, onlardan 222-də (82,8%) SARS-CoV-2 infeksiyası laborator şəkildə təsdiqlənmişdir. Bütün iştirakçılara anamnestik, klinik, laborator-diaqnostik və instrumental müayinələr aparılmışdır. COVID-19 diaqnozunun təsdiqi üçün burun-udlaq və ağız-udlaq yaxmalarında SARS-CoV-2 virusunun RNT-sini müəyyən etməyə yönəlmiş polimeraz zəncirvari reaksiya (PZR) üsulundan istifadə olunmuşdur. Nəticələr. Tədqiqata hamiləliyin müxtəlif dövrlərində SARS-CoV-2 ilə yoluxmuş 222 hamilə qadın daxil edilmişdir. Onlardan 117 (52,7%-də) COVID-19-un yüngül, 84 (37,8%-də) orta ağırlıqlı, 21 (9,5%-də) isə ağır forması müşahidə edilmişdir. Yoluxmuş qadınların ümumi sayından (n=222) 76-sı (34,2%) doğuşla nəticələnmişdir. Müşahidə dövründə 19 (25%) halda hamiləliyin inkişafdan qalması, 7(9,2%) halda dölün antenatal ölümü və 4 (5,3%) hallarda spontan abort qeydə alınmışdır. Yenidoğulmuşların arasında 34-ü (44,7%) vaxtından əvvəl, 42-si (55,3%) isə vaxtında doğulmuşdur. Yekun. Aparılmış tədqiqatın nəticələri göstərir ki, SARS-CoV-2 ilə yoluxmuş analarda perinatal ağırlaşmaların tezliyi artmışdır. Yoluxmuş analardan doğulan yenidoğulmuşlarda ən çox rast gəlinən klinik problemlər bunlar olmuşdur: bətindaxili hipoksiya – 35,5%; perinatal hipoksik mərkəzi sinir sistemi zədələnməsi – 22,4%; respirator distres sindromu (RDS) – 6,6%; asfiksiya – 5,3%; dölün bətindaxili inkişafının ləngiməsi (IUGR) – 3,9%.
Keywords: koronavirus infeksiyası, COVID-19, hamiləlik, virus infeksiyası, SARS-CoV-2

Abduvaxitova Ə.N.
HEMODİALİZDƏ OLAN XƏSTƏLƏRİN OPTİMAL HİDRATASİYA STATUSU VƏ ONUN PULMONAL HİPERTENZİYAYA TƏSİRİ

Xülasə: Tədqiqatın məqsədi. Hemodializ alan xəstələrdə pulmonal arteriya təzyiqi ilə hidratasiya statusu arasındakı əlaqəni qiyətləndirmək və optimal “quru çəki” nail olmağın pulmonal hipertenziya dinamikasına təsirini öyrənmək. Material və metodlar. Tədqiqata 5-ci mərhələ xroniki böyrək xəstəliyi (XBX) olan və proqram hemodializ (HD) alan 52 xəstə (20 kişi və 32 qadın; orta yaş 55±12 il) prospektiv olaraq daxil edildi. Hidratasiya statusu və “quru çəki” çoxtəzlikli bioimpedans analizi ilə qiyətləndirildi (ABC-01 cihazı, MEDAS, Sport-5 proqramı). Pulmonal arteriya təzyiqi Avropa Kardiologiya Cəmiyyətinin meyarlarına uyğun olaraq ilkin və 12 aylıq HD müalicəsindən sonra Doppler-exokardioqrafiya ilə tədqiq edildi. Statistik analiz Student t-testi və tək dəyişənli korrelyasiya analizi vasitəsilə aparıldı; p<0,05 statistik cəhətdən mühüm hesab edildi. Nəticələr. Xəstələrin 58%-ində pulmonal hipertenziya (PH) aşkar edildi. Bir illik HD-dən sonra sistolik pulmonal arteriya təzyiqi (SPAT) 46,3±16,1-dən 40,4±11,7 mm Hg-yə (p<0,01), sol mədəciyin miokardiyal kütlə indeksi (SMKI) isə 159,1±35,8-dən 129,1±42,2 q/m²-yə (p<0,05) azaldı, hemoglobin göstəricisi 106,5±18,7-dən 113,9±11,5 q/l-yə (p<0,01) artdı. Orta ümumi beden suyu 34,1±6,5 l, h üceyrəxarici maye (HXM) isə 21,5±4,4 l təşkil etdi. HXM ilə SPAT arasında mühüm müsbət korrelyasiya aşkar edildi (r=0,4; p<0,01). Arteriovənoz fistula qan axını ilə pulmonal arteriya təzyiqi arasında statistik cəhətdən mühüm əlaqə tapılmadı. Yekun. HD-də olan xəstələrdə PH sol mədəcik hipertrofiyası, sistoli k funksiya pozğunluğu və anemiya ilə sıx əlaqəlidir. Bir illik proqram HD-dən sonra PH və sol mədəcik hipertrofiyasının mühüm reqressi müşahidə edildi. Arteriovənoz fistula funksiyası PH ağırlığına müstəqil təsir etmir. Bioimpedans analizi ilə hidratasiya statusunun izlənməsi bu xəstələrdə ürək-damar riskin azaldılması üçün vacib vasitədir.
Keywords: hemodializ, pulmonal hipertenziya, bioimpedans analizi, hüceyrəxarici maye, sol mədəcik hipertrofiyası, hipervolemiya

Əlili V.Q., Nəsirova F.C.
MÜASİR TİBBİ DİAQNOSTİK SİSTEMLƏRİN İKT İNFRASTRUKTURU: NEYRON ŞƏBƏKƏLƏRİNİN TƏTBİQİ İMKANLARI VƏ PERSPEKTİVLƏRİ

Xülasə: Məqalədə müasir səhiyyə sistemində diaqnostik proseslərin rəqəmsal transformasiyası, bu sahədə informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının (İKT) infrastrukturu və süni neyron şəbəkələrinin tətbiqi imkanları geniş təhlil olunur. Tədqiqatın aktuallığı tibbi müəssisələrdə hər gün formalaşan böyük həcmli vizual və rəqəmsal verilənlərin yüksək dəqiqliklə analiz edilməsi zərurətindən qaynaqlanır. İşin əsas məqsədi klinik diaqnostika ilə müasir texnoloji həllərin vəhdətini təmin edən optimal riyazi modellərin müəyyən edilməsidir. Yazıda tibbi təsvirlərin ön emalı, küyün kənarlaşdırılması və seqmentasiyası kimi texniki prosedurlar, həmçinin Konvolyusiya Neyron Şəbəkələrinin diaqnostik dəqiqlikdəki rolu araşdırılmışdır. Tədqiqat zamanı neyron şəbəkələrinin səmərəliliyini qiymətləndirmək üçün həssaslıq və spesifiklik kimi riyazi metriklər əsas götürülmüş, sistemin yalançı mənfi nəticələri minimallaşdırma qabiliyyəti xüsusi vurğulanmışdır. Fənlərarası yanaşma tətbiq edilərək, süni intellektin radiologiya, onkologiya və oftalmologiya kimi sahələrdə xəstəliklərin erkən aşkarlanmasındakı perspektivləri nümayiş etdirilmişdir. Nəticə olaraq əsaslandırılır ki, intellektual sistemlər həkimləri əvəz etmək deyil, onların iş yükünü 30-40% azaldan və qərar qəbul etmə prosesində subyektiv səhvləri minimuma endirən effektiv bir "ikinci rəy" vasitəsidir. Müasir İKT infrastrukturunun multimodal analiz imkanları gələcəkdə "vahid rəqəmsal xəstə profili"nin yaradılmasına və fərdi təbabətin inkişafına geniş yol açır.
Keywords: İKT infrastrukturu, süni intellekt, neyron şəbəkələri, diaqnostik sistemlər, tibbi məlumatlar, rəqəmsal səhiyyə

Həsənov R.A., Abdullayeva E.C., Babayeva G.H.
XRONİKİ VİRAL HEPATİTDƏ MÜSTƏQİL RİSK GÖSTƏRİCİSİ KİMİ NAZİK BAĞIRSAQ BAKTERİYALARININ ÇOXALMASI: “BAĞIRSAQ-QARACİYƏR” OXUNUN PATOFİZYOLOGİYASINDAN ANLAYIŞLAR

Xülasə: Aktuallıq. Xroniki viral hepatit bütün dünyada qaraciyərlə bağlı xəstələnmə və ölüm hallarının aparıcı səbəbi olaraq qalır. FIB-4 indeksi kimi ənənəvi fibroz qiymətləndirmə sistemləri risk təbəqələşməsi üçün geniş istifadə olunur, lakin subklinik qaraciyər zədəsini aşkar edə bilmir. Artan dəlillər “bağırsaq-qaraciyər” oxu vasitəsilə qaraciyər xəstəliyinin irəliləməsində bağırsaq disbiozunu, xüsusən də nazik bağırsaq bakteriyasının çoxalmasını (SIBO) göstərir. Məqsəd. Xroniki viral hepatiti olan xəstələrdə SIBO-nun ənənəvi fibroz skorlarından kənarda qaraciyər xəstəliyinin şiddəti ilə müstəqil şəkildə əlaqəli olub olmadığını araşdırmaq. Material və metodlar. Xroniki hepatit B və ya C olan 100-dən artıq xəstə üzərində retrospektiv təhlil aparılmışdır. Klinik məlumatlara SIBO nəfəs testinin nəticələri, FIB-4 balları, qaraciyər fermentlərinin səviyyələri (ALT, AST, GGT, ALP) və demoqrafik məlumatlar daxildir. Xəstələr FIB-4 balı (<1,3-ə qarşı ≥1,3) və SIBO statusu ilə təbəqələşdirilib. Müqayisəli və çoxdəyişənli logistik reqressiya təhlilləri üçün düzəliş edildikdən sonra SIBO pozitivliyinin proqnozlaşdırıcı dəyərini qiymətləndirmək üçün istifadə edilmişdir. Nəticələr. FIB-4 göstəriciləri aşağı olan xəstələrdə SIBO yayılması 38%, yüksək balları olanlarda isə 61% təşkil etmişdir. Xüsusilə, normal FIB-4 dəyərləri olan, lakin müsbət SIBO testləri olan bir alt dəstdə anormal qaraciyər fermentləri nümayiş etdirilir, bu da gizli patoloji aktivliyi göstərir. Logistik reqressiya SIBO pozitivliyinin FIB-4, yaş və cinsdən asılı olmayaraq qaraciyər fermentinin yüksəlməsi (p<0,01) ilə əhəmiyyətli dərəcədə əlaqəli olduğunu göstərdi. Yekun. SIBO pozitivliyi ənənəvi fibroz skorlarını tamamlayan xroniki viral hepatitdə qaraciyər stressinin yeni, müstəqil markeri kimi istifadə edilə bilər. Mikrobiota modulyasiyasını hədəfləyən perspektiv tədqiqatlar yeni terapevtik yollar təmin edə bilər.
Keywords: nazik bağırsaq bakteriyasının çoxalması (SIBO), viral hepatit, hepatit B virusu (HBV), hepatit C virusu (HCV), FIB-4

Şükürov S.D., Mirzəzadə V.A.
«BOOTSTRAP» YANAŞMASININ NORMO- VƏ HİPERPROLAKTİNEMİYA ÜÇÜN VİRTUAL MODELLƏRİN YARADILMASINDA TƏTBİQİ

Xülasə: Bu tədqiqat, məlumatların empirik paylanmasına əsaslanaraq statistik modellər yaratmağa imkan verən "bootstrap" metodunun normo- və hiperprolaktinemiya üçün virtual modellərin yaradılmasında tətbiqinə həsr olunub. Tədqiqatın məqsədi bu yanaşmanın fərqli qruplarda, xüsusən də normoprolaktinemiya, hipofiz adenoması olmayan hiperprolaktinemiya, mikroprolaktinoma və makroprolaktinoma qruplarında necə tətbiq olunduğunu araşdırmaqdır. Material və metodlar. Tədqiqatda normoprolaktinemiya, hipofiz adenoması olmayan hiperprolaktinemiya, mikroprolaktinoma və makroprolaktinoma qruplarında olan xəstələrdən toplanan məlumatlar əsas alınaraq virtual modellər yaradılmışdır. Hər bir modelin gender və kəmiyyət xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq statistik analiz aparılmışdır. Nəticələr. Tədqiqatın nəticələri göstərdi ki, virtual modellər real qruplarla müqayisədə əhəmiyyətli fərqlər göstərmir. Lakin, prolaktinemiya ilə bədən çəkisi, boy, bədən kütlə indeksi, bel çevrəsi və arterial təzyiq arasında müəyyən əlaqələr aşkar edilmişdir. Həmçinin, hipofiz–qalxanabənzər vəzi sistemi hormonları ilə prolaktinemiya arasındakı əlaqələr də fərqli modellərdə dəyişir. Yekun. Bu tədqiqat, "bootstrap" yanaşmasının klinik və statistik modelləşdirmə üçün effektiv bir alət olduğunu və bu yanaşmanın müxtəlif prolaktinemiya qruplarının xüsusiyyətlərini daha dəqiq təhlil etməyə imkan verdiyini göstərdi.
Keywords: “bootstrap” yanaşması, hipofiz adenoması, normo- və hiperprolaktinemiya, virtual modellər, statistik modelləşdirmə

Məmmədova R.Y., Abdullayeva S.R.
QİDA ALLERGİYASI VƏ XRONİKİ PARODONTİTDƏ KOMORBİDLİYİN MARKERLƏRİ KİMİ SİTOKİN STATUSU VƏ ÜMUMİ Ig-E SƏVİYYƏSİ

Xülasə: Aktuallıq. Xroniki generalizə olunmuş parodontit (XGP) iltihabi və immun reaksiyaların tənzimlənməsinin pozulması ilə müşayiət olunur. XGP-nin qida allergiyası ilə birlikdə rast gəlindiyi hallarda Th2-vasitəli immun mexanizmlər parodont toxumalarında iltihabi prosesin güclənməsinə səbəb ola bilər. Tədqiqatın məqsədi. Qida allergiyası ilə assosiasiya olunmuş xroniki generalizə olunmuş parodontiti olan pasiyentlərdə sitokin profilinin xüsusiyyətlərini və onların allergik iltihab göstəriciləri ilə qarşılıqlı əlaqəsini qiymətləndirmək. Material və metodlar. XGP-li pasiyentlərin klinik-immunoloji müayinəsi aparılmış, sitokinlərin və ümumi IgE səviyyəsinin təyini həyata keçirilmişdir. İzolə olunmuş XGP-li pasiyentlərlə qida allergiyası fonunda inkişaf etmiş XGP-li pasiyentlərin göstəricilərinin müqayisəli təhlili aparılmışdır. Nəticələr. Tədqiqatın nəticələri göstərmişdir ki, xroniki generalizə olunmuş parodontiti olan pasiyentlərdə iltihabi və immun cavabın aktivləşməsini əks etdirən sitokin balansının nəzərəçarpacaq pozulması müşahidə olunur. XGP ilə yanaşı qida allergiyası olan xəstələrdə IL-4 və ümumi IgE səviyyələrinin daha yüksək olması müəyyən edilmişdir ki, bu da Th2-vasitəli mexanizmlərin iştirakını və iltihabın allergik komponentinin güclənməsini göstərir. IL-4 və IgE səviyyələri arasında müəyyən edilmiş müsbət korrelyasiya sistem allergik reaktivlik ilə parodont toxumalarında iltihabi-destruktiv dəyişikliklərin ifadəliliyi arasında əlaqəni təsdiqləyir. Yekun. Əldə olunan nəticələr qida allergiyası ilə assosiasiya olunmuş XGP-nin patogenezində immun-iltihabi mexanizmlərin mühüm rolunu vurğulayır və bu kateqoriyadan olan pasiyentlərin diaqnostika və müalicəsində kompleks yanaşmanın vacibliyini əsaslandırır.
Keywords: xroniki periodontit, qida allergiyası, qan, sitokinlər, ümümi IgE

Qasımzadə G.Ş.
ƏTRAFLARIN MÜŞTƏRƏK TRAVMALARINDA ŞÜA DİAQNOSTİKASI METODLARININ MÜQAYİSƏLİ İNFORMATİVLİYİ

Xülasə: Tədqiqatın məqsədi müxtəlif etiologiyalı ətraf sümüklərinin travmalarının diaqnostikasında rentgen və kompüter tomoqrafiyası müayinələrinin diaqnostik dəyərinin, həssaslıq və spesifiklik göstəricilərinin müqayisəli şəkildə qiymətləndirilməsi olmuşdur. Bununla yanaşı, yaş, cins, travmanın etiologiyası və tək və ya müştərək xarakter daşımasının diaqnostik informativliyə təsiri araşdırılmışdır. Material və metodlar. Tədqiqat 2016–2021-ci illərdə Bakı şəhəri Kliniki Tibbi Mərkəzin travmatologiya və reanimasiya şöbələrində aparılmışdır. Müxtəlif səbəblərdən travma almış 969 xəstənin instrumental müayinə nəticələri retrospektiv təhlil edilmişdir. Xəstələrin 362 (37,4%) nəfərində rəqəmsal rentgen, 39 (4,0%) nəfərində isə KT müayinəsi icra olunmuşdur. Ümumilikdə 307 (31,7%) nəfərdə ətraf travmaları aşkarlanmışdır. Diaqnostik metodların informativliyi həssaslıq, spesifiklik, yalançı pozitiv və yalançı neqativ göstəricilər əsasında qiymətləndirilmiş, statistik analiz SPSS-26 proqramında Kohenin Kappa (κ) meyarı və p göstəricisi ilə aparılmışdır. Nəticələr. Rentgen müayinəsinin ətraf travmalarının aşkarlanmasında həssaslığı 99,0%, spesifikliyi isə 68,6% olmuşdur (κ=0,753; p<0,001). KT müayinəsində həssaslıq 97,1%, spesifiklik isə 25,0% təşkil etmişdir (κ=0,284; p=0,057). Kişilərdə rentgen müayinəsi daha yüksək informativlik nümayiş etdirmiş, qadınlarda isə KT-nin həssaslığı 100% olmuşdur. Yaş qrupları üzrə aparılan təhlillər 50–59 yaş qrupunda KT-nin daha üstün nəticələr verdiyini göstərmişdir. Müştərək travmalar zamanı KT-nin spesifikliyi 100,0%, həssaslığı isə 96,9% olmuşdur. Avtoqəza və yıxılma hallarında rentgen müayinəsi yüksək həssaslıq nümayiş etdirmişdir. Yekun. Müəyyən edilmişdir ki, ətraf travmalarının ilkin diaqnostikasında rentgen müayinəsi yüksək həssaslığı və əlçatanlığı səbəbindən əsas skrininq üsulu hesab edilə bilər. KT isə mürəkkəb və müştərək travmalar zamanı daha spesifik və detallı diaqnostik imkanlar təqdim edir. Buna görə diaqnostik metodun seçilməsi travmanın ağırlığına, lokalizasiyasına, xəstənin yaşına və klinik vəziyyətinə uyğun fərdiləşdirilməlidir.
Keywords: ətraf travmaları, rentgen müayinəsi, kompüter tomoqrafiyası, diaqnostik informativlik, skelet travması, müqayisəli təhlil

Məmmədzadə H.A., Mirzəzadə V.A.
RAMAZAN AYINDA ŞƏKƏRLİ DİABET TİP 2 XƏSTƏLƏRİNDƏ ORUC TUTMAĞIN TƏHLÜKƏSİZLİYİ VƏ EFFEKTİVLİYİ

Xülasə: Məqsəd. Azərbaycanda Ramazan ayında oruc tutan şəkərli diabet tip 2 (ŞD2) xəstələrində şəkərendirici terapiyanın təhlükəsizliyini və effektivliyini qiymətləndirmək olmuşdur. Material və metodlar. Tədqiqat Baku Medical Plaza xəstəxanasında aparılmışdır. Ümumilikdə 123 xəstə tədqiqata cəlb edilmiş, 4 xəstə sonradan xaric edilmiş və yekun analiz 119 xəstə üzərində aparılmışdır. Əsas qrup DPP-4 inhibitorları ilə müalicə olunan 68 xəstədən, nəzarət qrupu isə bu preparatları qəbul etməyən 51 xəstədən ibarət olmuşdur. Bütün iştirakçılarda antropometrik göstəricilər, arterial təzyiq və laborator parametrlər qiymətləndirilmişdir. Nəticələr. Tədqiqat nəticələrinə əsasən, HbA1c ≥9,0%, insulinoterapiya, sulfaniluriya preparatlarının istifadəsi, həmçinin IDF/DAR şkalasının >3 olması hipoqlikemiya və ağır hipoqlikemiya riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırmışdır. DPP-4 inhibitorlarının istifadəsi isə hipoqlikemiya riskinin azalması ilə əlaqəli olmuş və qoruyucu faktor kimi qiymətləndirilmişdir. Yaş, cins, şəkərli diabetin müddəti, bədən çəkisi, arterial hipertenziya, ALT, TyG, TyG×BMI, SHR1, SHR2 və Glycemic Gap indeksləri ilə hipoqlikemiya riski arasında statistik əhəmiyyətli əlaqə aşkar edilməmişdir. Yekun. Nəticələr göstərir ki, Ramazan ayında ŞD2 xəstələrinin təhlükəsiz idarə olunması üçün fərdi risk qiymətləndirilməsi, IDF/DAR şkalasının tətbiqi və uyğun farmakoterapiya seçimi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Keywords: şəkərli diabet tip 2, Ramazan, oruc, hipoqlikemiya, DPP-4 inhibitorları, insulinoterapiya, IDF/DAR şkalası

Mehdiyev S.X.
DİABETLİ XƏSTƏLƏRDƏ PERİFERİK ARTERİYA ATEROSKLEROZUNUN XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Xülasə: Periferik arteriyaların aterosklerotik zədələnməsi 2-ci tip şəkərli diabetli xəstələrdə tez-tez rast gəlinən, çox vaxt subklinik gedişli olan və ürək-damar ağırlaşmaları riskini artıran mühüm damar patologiyasıdır. Tədqiqatın məqsədi Azərbaycan populyasiyasında 2-ci tip şəkərli diabetli xəstələrdə periferik aterosklerozun subklinik göstəricisi olan topuq-bazu indeksi ilə ürək-damar xəstəliklərinin risk faktorları, qlikemik nəzarət, arterial hipertenziya, mikroalbuminuriya və aşağı ətraf damarlarının sonoqrafik göstəriciləri arasındakı əlaqəni öyrənmək olmuşdur. Material və metodlar. Tədqiqata 30–69 yaşlı 528 nəfər 2-ci tip şəkərli diabetli xəstə daxil edilmişdir. Xəstələr sorğu, obyektiv müayinə, qlikohemoqlobin, mikroalbuminuriya, arterial təzyiq göstəriciləri və aşağı ətraf damarlarının sonoqrafik müayinəsi əsasında qiymətləndirilmişdir. Topuq-bazu indeksi periferik arteriya xəstəliyinin obyektiv göstəricisi kimi istifadə edilmiş, TBİ≤0,9 periferik arterial zədələnmə əlaməti hesab edilmişdir. Nəticə. TBİ-nin orta göstəricisi 1,061±0,009 olmuş, xəstələrin 27,2%-də TBİ<0,9 aşkar edilmişdir. Aşağı ətraf damarları aterosklerozunun klinik əlamətləri 66,7% xəstədə qeyd edilmişdir. Qlikemiyaya qeyri-adekvat nəzarət olunanlarda TBİ≤0,9 daha çox rast gəlinmiş, distal seqmentlərə doğru stenozun ağırlıq dərəcəsi artmış və dizaltı-topuq seqmentində dekompensasiya əlamətləri müşahidə edilmişdir. Arterial hipertenziyalı xəstələrdə TBİ göstəriciləri daha aşağı, periferik ateroskleroz əlamətləri isə daha yüksək olmuşdur. Mikroalbuminuriyanın artması periferik aterosklerozun rastgəlmə tezliyinin yüksəlməsi ilə müşayiət edilmişdir. Yekun. 2-ci tip şəkərli diabetli xəstələrdə TBİ periferik arteriya xəstəliyi və ürək-damar riskinin qiymətləndirilməsi üçün praktik skrininq göstəricisi kimi istifadə oluna bilər.
Keywords: 2-ci tip şəkərli diabet; topuq-bazu indeksi; periferik arteriya xəstəliyi; arterial hipertenziya; mikroalbuminuriya

Mehdiyev S.X.
TİADİAZOL TÖRƏMƏLƏRİNİN SİNTEZİ VƏ BİOLOJİ FƏALLIĞININ ÖYRƏNİLMƏSİ

Xülasə: Məqalədə tiadiazol törəmələrinin sintezi və bioloji fəallıqları haqqında məlumatlar verilir. Beləliklə, tiadiazol törəmələri yüksək reaksiyaya girmək qabiliyyətinə malik olan üzvi birləşmələrdir. Tiadiazol törəmələri yüksək bioloji fəallığa malik birləşmələrdir, belə ki, bu maddələr antimikrob, antiproliferativ, şişəleyhinə, vərəmə qarşı, iltihab əleyhinə, antikonvulsant, antioksidant, antibakterial, antiviral, analjezik, antipsixotik, antihistamin, antidepresant və antihipertenziv kimi müxtəlif bioloji xüsusiyyətlərə malikdir. Araşdırmalar göstəstərir ki, tiadiazollar çox yönlü xassələrinə görə fərqli elm sahələrində də müxtəlif məqsədlərlə istifadə olunur. Quruluş dəyişiklikləri farmakokinetik və farmakodinamik fəallığa təsir göstərir. Həmçinin tibb təcrübəsində tiadiazol törəmələri diaqnostik vasitələr və görüntüləmə agentləri kimi də istifadə olunur. Kimyəvi cəhətdən fəallığı eləcə də müxtəlif istiqamətli farmakoloji təsir xüsusiyyətlərinə malik olması tiadiazolun yeni törəmələrinin sintezi və bioloji fəallığının tədqiqi istiqamətində elmi işlərin aparılmasının aktual və perspektivli olmasını təsdiq edir.
Keywords: 1,3,4-tiadiazollar, sintez üsulları, bioloji aktivlik

Əliyev R.R.
DAĞINIQ SKLEROZA ŞÜBHƏ ZAMANI MƏRHƏLƏLİ DİAQNOSTİK MARŞRUT: PRAKTİK HƏKİM ÜÇÜN YARDIMÇI ALQORİTM

Xülasə: Dağınıq sklerozun (DS) erkən diaqnostikası xəstəliyin gedişini dəyişən müalicələrin vaxtında başlanması və əlillik riskinin azaldılması baxımından mühüm klinik əhəmiyyət daşıyır. Xəstəliyin klinik debütü heterogen olduğuna görə praktik həkim üçün DS-ə şübhə yaradan əlamətlərin sistemli qiymətləndirilməsi vacibdir. Məqalənin məqsədi DS-ə şübhə zamanı ilkin klinik qiymətləndirmə, neyrovizualizasiya, McDonald 2024 reviziyasına uyğun diaqnostik dəstəkləyici müayinələr və alternativ diaqnozların istisnası mərhələlərini ümumiləşdirən yardımçı diaqnostik marşrut təqdim etməkdir. Məqalədə 2013–2022-ci illərdə müşahidə olunmuş DS xəstələrinin klinik məlumatları əsasında birinci və ikinci həmlə zamanı simptomatik profilin müqayisəsi də verilmişdir. Müqayisə göstərmişdir ki, ikinci həmlədə görmə pozuntusu, bulbar simptomatika və beyincik simptomlarının rastgəlmə tezliyi azalmış, nitq pozuntusu və kiçik çanaq orqanlarının disfunksiyası isə artmışdır. Hərəki və hissi pozuntular üzrə əhəmiyyətli dəyişiklik müşahidə edilməmişdir. Bu nəticələr DS-ə şübhə zamanı yalnız hazırkı klinik əlamətlərin deyil, əvvəlki nevroloji epizodların və simptomların zaman üzrə dəyişməsinin də nəzərə alınmasını əsaslandırır. Təklif olunan mərhələli diaqnostik marşrut klinik əlamətlərin tipikliyinin qiymətləndirilməsinə, maqnit-rezonans tomoqrafiya göstəricilərinin klinik mənzərə ilə əlaqələndirilməsinə, əlavə paraklinik müayinələrin mərhələli tətbiqinə və alternativ diaqnozların istisnasına əsaslanır. Bu yanaşma praktik həkimə DS ehtimalını vaxtında tanımağa və xəstəni uyğun ixtisaslaşmış yardıma yönləndirməyə kömək edə bilər.
Keywords: dağınıq skleroz, klinik debüt, həmlə, diaqnostik marşrut, McDonald 2024, maqnit-rezonans tomoqrafiya