XÜLASƏ
Tədqiqatın məqsədi. Azərbaycan Respublikasında ankilostomidozların yayılma dinamikasını onların ləğvi üzrə kompleks tədbirlərin həyata keçirilməsindən əvvəl və sonra qiymətləndirmək, müasir risk amillərini müəyyən etmək və tarixi və müasir məlumatlar əsasında epidemioloji vəziyyətin perspektivlərini dəyərləndirmək. Material və metodlar. 1956–1960-cı illərdə aparılmış əhali müayinələri ankilostomidozların yüksək yayılmasını göstərmişdir; yoluxma səviyyəsi Lənkəran rayonunda 59,7±0,8%, Zaqatala rayonunda isə 56,8±0,9% təşkil etmişdir. Əksər hallarda invaziyanın intensivliyi aşağı və orta səviyyədə olsa da, yüksək parazitar yüklənmə ilə xarakterizə olunan ocaqlar da aşkar edilmişdir ki, bu da epidemioloji prosesin qeyri-bərabərliyini göstərirdi. 1960–1986-cı illərdə həyata keçirilmiş kompleks əks-ankilostomidoz tədbirləri – əhalinin kütləvi degelmintizasiyası, sanitar-maarifləndirmə işi və sanitariya şəraitinin yaxşılaşdırılması — nəticəsində əhali arasında yoluxma səviyyəsi əhəmiyyətli dərəcədə azalmış, səkkiz endemik rayondan beşində infeksiya praktik olaraq ləğv edilmişdir ki, bu da həyata keçirilən tədbirlərin effektivliyini təsdiq etmişdir. Nəticələr. Əldə olunmuş uğurlara baxmayaraq, son 30–35 ildə qalıq ocaqlar qalmaqda davam edir və əhali arasında kütləvi müayinələr aparılmamışdır. Müasir sosial və ekoloji dəyişikliklər, o cümlədən əhali miqrasiyasının artması, kənd təsərrüfatı fəaliyyətinin genişlənməsi və endemik rayonlarda turizm istiqamətlərinin inkişafı invaziyanın yenidən yayılması riskini artırır. 1990–2025-ci illər ərzində hər il 6-dan 148-ə qədər ankilostomidoz hadisəsinin qeydə alınması qalıq infeksiya ocaqlarının mövcudluğunu və daimi epidemioloji nəzarətə ehtiyac olduğunu təsdiq edir. Yekun. Gələcək tədqiqatların məqsədi ankilostomidozların yayılmasının real mənzərəsini dəqiqləşdirmək, risk amillərini kompleks şəkildə qiymətləndirmək və infeksiyanın yenidən ötürülməsinin qarşısını almağa yönəlmiş məqsədli profilaktik tədbirlər hazırlamaqdır. Bu, əhalinin davamlı sanitariya-epidemioloji rifahının təmin edilməsi və xəstəliyin endemik regionlarda yenidən yayılmasının qarşısının alınması üçün vacibdir.
Açar sözlər: ankilostomidoz, endemik rayonlar, subtropik iqlim, epidemiologiya, qalıq ocaqlar, profilaktika, dehelmintizasiya

---

ƏDƏBİYYAT

1. Clements AC C., Alene K.A. Global distribution of human hookworm species and differences in their morbidity effects: a systematic review // Lancet Microbe, 2022;3(1): e72 e79. doi: 10.1016/S2666-5247(21)00181-6
2. Bethony J, Brooker S, Albonico M, Geiger SM, et al. Soil-transmitted helminth infections: ascariasis, trichuriasis, and hookworm // Lancet. 2006 May 6;367(9521):1521-32. doi: 10.1016/S0140-6736(06)68653-4
3. Гусейнов Г.А., Махмудова Ш.А. и др. Особенности завершающего этапа ликвидации анкилостомидозов в Азербайджанской ССР / Сборник трудов Азербайджанского НИИ медицины и травматологии, 1983; №3: С. 61–63
4. Гусейнов Г.А., Махмудова Ш.А., Абдуллаев А.Д. Особенности эпидемиологического процесса в остаточных очагах анкилостомидозов в период практической ликвидации инвазий в Азербайджанской ССР / Сборник трудов Азербайджанского НИИ медицины, профилактики и травматологии, 1986; № 6: С. 86–89
5. Гусейнов Г.А., Ахмедов Г.А. О ходе ликвидации анкилостомидозов в Азербайджанской ССР // Борьба с анкилостомидозами в СССР. — Тбилиси, 1979, ХХV: С. 15–22
6. Гусейнов Г.А., Ахмедов Г.А. Эффективность комбантрина при лечении некатороза в амбулаторных условиях и при массовой дегельминтизации населения // Медицинская паразитология и паразитарные болезни,1981; №5: С. 50–53
7. Гусейнов Г.А., Махмудова Ш.А. Роль физико-географических факторов в эпидемиологии анкилостомидозов / Материалы У съезда Географического общества АН Азербайджанской ССР. — 1985. — С. 216–217
8. Таги-заде Т.А., Гусейнов Г.А. Итоги борьбы с анкилостомидозами и перспективы их ликвидации в Азербайджанской ССР // Медицинская паразитология и паразитарные болезни,1983;№4: С. 65–68
9. Imoro R, Gavina MK, Paller VG, Rabajante J, et al. Mathematical Modeling of Soil Transmitted Helminth Infection: Human Animal Dynamics with Environmental Reservoirs // arXiv. 2025;2504.03212. doi: 10.48550/arXiv.2504.03212
10. Bartsch SM, Hotez PJ, Asti L, Zapf KM, et al. The Global Economic and Health Burden of Human Hookworm Infection // PLoS Negl Trop Dis. 2016 Sep 8;10(9):e0004922. doi: 10.1371/journal.pntd.0004922
11. Lopez G.M., Aparicio J.P. A Mathematical Model of Helminth Transmission Dynamics under WASH Program Interventions // arXiv. 2025;2508.03482. doi: 10.1016/j.nonrwa.2026.104621