XÜLASƏ
Məqalədə tiadiazol törəmələrinin sintezi və bioloji fəallıqları haqqında məlumatlar verilir. Beləliklə, tiadiazol törəmələri yüksək reaksiyaya girmək qabiliyyətinə malik olan üzvi birləşmələrdir. Tiadiazol törəmələri yüksək bioloji fəallığa malik birləşmələrdir, belə ki, bu maddələr antimikrob, antiproliferativ, şişəleyhinə, vərəmə qarşı, iltihab əleyhinə, antikonvulsant, antioksidant, antibakterial, antiviral, analjezik, antipsixotik, antihistamin, antidepresant və antihipertenziv kimi müxtəlif bioloji xüsusiyyətlərə malikdir. Araşdırmalar göstəstərir ki, tiadiazollar çox yönlü xassələrinə görə fərqli elm sahələrində də müxtəlif məqsədlərlə istifadə olunur. Quruluş dəyişiklikləri farmakokinetik və farmakodinamik fəallığa təsir göstərir. Həmçinin tibb təcrübəsində tiadiazol törəmələri diaqnostik vasitələr və görüntüləmə agentləri kimi də istifadə olunur. Kimyəvi cəhətdən fəallığı eləcə də müxtəlif istiqamətli farmakoloji təsir xüsusiyyətlərinə malik olması tiadiazolun yeni törəmələrinin sintezi və bioloji fəallığının tədqiqi istiqamətində elmi işlərin aparılmasının aktual və perspektivli olmasını təsdiq edir.
Açar sözlər: 1,3,4-tiadiazollar, sintez üsulları, bioloji aktivlik

---

ƏDƏBİYYAT

1. Suleymanov T.A., Shukurov C.Y. Synthesis and biological activity of new dithiocarbamate derivatives // Chemical Problems-2020, №2, p. 174-180. doi: 10.32737/2221-8688-2020-2-174-180.
2. Shia J.S., Ibrahim M.S., Al-Darraji A.S. Various of Chemical and Pharmacological Applications of 1,3,4-Thiadiazole and It’s Derivative // South Asian Research Journal of Pharmaceutical Sciences-2023, 5 (6), p. 240-248. doi: 10.36346/sarjps.2023.v05i06.006.
3. Anthwal T., Paliwal S., Nain S. Diverse biological activities of 1,3,4-Thiadiazole scaffold // Chemistry-2022, 4(4), p.1654–1671. doi: 10.3390/chemistry4040107.
4. Podila N., Penddinti N.K., Rudrapal M., Rakshit G., et al. Synthesis, biological and computational screening of novel pyridine-based thiadiazole derivatives as prospective anti-inflammatory agents // Heliyon 10 -2024, 8(10), p.17. doi: 10.1016/j.heliyon.2024.e29390.
5. Mohamed A.E., Elgammal W.E., Dawaba A.M., Ibrahim A.G., et al. /A novel 1,3,4-thiadiazole modified chitosan: synthesis, characterization, antimicrobial activity, and release study from film dressings // Applied Biological Chemistry-2022, 65(54), P.18. doi: 10.1186/s13765-022-00745-0.
6. Kamel M.G., Sroor F.M., Othman A.M., Hassaneen H.M., et al. Synthesis and biological evaluation of new 1,3,4 thiadiazole derivatives as potent antimicrobial agents // Monatshefte für Chemie - Chemical Monthly-2022, vol:153 p. 929-937. doi: 10.1007/s00706-022-02967-z.
7. Acar Çevik U., Celik I, İnce U., Maryam Z. et al. Synthesis, Biological Evaluation, and Molecular Modeling Studies of New 1,3,4-Thiadiazole Derivatives as Potent Antimicrobial Agents // Chem. Biodiversity-2023, 20(3), p. 13. doi: 10.1002/cbdv.202201146.
8. Stecoza C.E., Nitulescu G.M., Draghici C., Caproiu M.T., et al. Synthesis of 1,3,4-Thiadiazole Derivatives and Their Anticancer Evaluation // İnternational Journal of Molecular Science-2023, 24(24), p.22. doi: 10.3390/ijms242417476.
9. Shaikh S.A., Wakchaure S.N., Labhade S.R., Kale R.R. et al. Synthesis, biological evaluation, and molecular docking of novel 1,3,4-substituted-thiadiazole derivatives as potential anticancer agent// BMC Chemistry-2024, 18(119), p. 11. doi: 10.1186/s13065-024-01196-1.
10. Yurttaş L., Evren A.E., AlChaib H., Temel H.E., et al. Synthesis, molecular docking, and molecular dynamic simulation studies of new 1,3,4 thiadiazole derivatives as potential apoptosis inducers in A549 lung cancer cell line // J Biomol Struct Dyn-2025, 43(8), p. 3814-3829. doi: 10.1080/07391102.2023.2300125.
11. Amer Z., Al-Tamimi E.O. Synthesis and Characterization of New 1,3,4-Thiadiazole Derivatives Containing Azo Group from Acid Hydrazide and Studying Their Antioxidant Activity // Chemical Methodologies 6-2022, 6(8), p. 604-611. doi: 10.22034/chemm. 2022.338522.1489.
12. Moustafa A.H., Ahmed D.H., El-Wassimy M.T.M., Mohamed M.F.A. Synthesis, antimicrobial studies, and molecular docking of some new dihydro-1,3,4-thiadiazole and pyrazole derivatives derived from dithiocarbazates // Synthetic Communications-2021, 51(4), page 570-584, doi: 10.1080/00397911.2020.1843179.
13. Acar Çevik U., Osmaniye D., Levent S., Sağlik B.N., et al. /Synthesis and biological evaluation of novel 1,3,4-thiadiazole derivatives as possible anticancer agents // Acta Pharm., 2020, 70(4), p.499–513. doi: 10.2478/acph-2020-0034.
14. Türk S., Karakuş S., Maryam A., Oruç-Emre E.E., Synthesis, characterization, antituberculosis activity and computational studies on novel Schiff bases of 1,3,4 thiadiazole derivatives // Journal of Research in Pharmacy-2020, 24(6), p. 793-800. doi: 10.35333/ jrp.2020.232.
15. Kim J., Kadayat T.M., Lee J.E., Kwon S., et al. Discovery of the therapeutic potential of PPARδ agonist bearing 1,3,4- thiadiazole in inflammatory disorders // European Journal of Medicinal Chemistry-2024, Vol.279. doi: 10.1016/j.ejmech.2024.116856.
16. Kerru N., Gummidi L., Bhaskaruni S.V.H.S., Maddila S.N & Jonnalagadda S.B. et al., Ultrasound-assisted synthesis and antibacterial activity of novel 1,3,4-thiadiazole-1H-pyrazol-4-yl-thiazolidin-4-one derivatives // Monatshefte für Chemie - Chemical Monthly., 2020, Vol.151, p. 981–990.
17. Dulare R. Synthesis of 1,3,4-Thiadiazoles: Review // International Journal of Scientific Research in Engineering and Management (IJSREM), 2025, Vol: 09, p.17. doi: 10.55041/ IJSREM48848