XÜLASƏ
Müalicə prosesində çıxarıla bilən və çıxarıla bilməyən ortodontik aparatların tətbiqi retensiya sahələrinin yaranmasına, diş bioplyonkasının yetişmə prosesinin sürətlənməsinə və nəticə etibarilə periodontal iltihabi xəstəliklərin, ağız boşluğunun selikli qişasının zədələnmələrinin, eləcə də kariyes ocaqlarının formalaşma riskinin artmasına səbəb olur. Bu baxımdan son illərdə diş bioplyonkasına nəzarət üçün gümüş-tərkibli yanaşmalar fəal şəkildə araşdırılır; bunlara (1) ortodontik elementlərə (plastinkalar, qövs telləri, ligaturalar) gümüş və nanoserebro örtüklərinin tətbiqi və (2) ənənəvi antiseptik vasitələrə alternativ və ya əlavə kimi gümüş nanohissəcikləri (AgNP) tərkibli ağız yaxalayıcılarının istifadəsi daxildir. Bu icmal son illərin elmi məlumatlarını sistemləşdirərək çıxarıla bilən və çıxarıla bilməyən ortodontik aparatlarla müalicə alan pasiyentlərdə gümüş-tərkibli texnologiyaların mikrobioloji kolonizasiya və ağız boşluğu gigiyenası/iltihab göstəricilərinə təsirini təhlil edir; xüsusi vurğu Streptococcus mutans, Candida albicans, Staphylococcus aureus və Fusobacterium spp. üzərində edilir. Məqalədə təsir mexanizmləri, mövcud sübut bazasının məhdudiyyətləri, mikrobioloji qiymətləndirmə metodlarının heterogenliyi və gələcək tədqiqatlar üçün prioritet istiqamətlər müzakirə olunur.
Açar sözlər: ortodontik müalicə, çıxarıla bilən və çıxarıla bilməyən aparat, gümüş örtük, xlorheksidin, oral bioplyonka

---

ƏDƏBİYYAT

1. Julien KC, Buschang PH, Campbell PM. Prevalence of white spot lesion formation during orthodontic treatment // Angle Orthod. 2013;83(4):641-647. doi: 10.2319/071712-584.1.
2. Ren X, Zhang Y, Xiang Y, Hu T, et al. The efficacy of mouthwashes on oral microorganisms and gingivitis in patients undergoing orthodontic treatment: a systematic review and meta-analysis // BMC Oral Health. 2023;23(1):204. doi: 10.1186/s12903-023-02920-4.
3. Sundararaj D, Venkatachalapathy S, Tandon A, Pereira A. Critical evaluation of incidence and prevalence of white spot lesions during fixed orthodontic appliance treatment: A meta-analysis // J Int Soc Prev Community Dent. 2015;5(6):433-439. doi: 10.4103/2231-0762.167719.
4. James P, Worthington HV, Parnell C, Harding M, et al. Chlorhexidine mouthrinse as an adjunctive treatment for gingival health // Cochrane Database Syst Rev. - 2017 Mar 31;3(3):CD008676. doi: 10.1002/14651858.CD008676.pub2.
5. Brightman LJ, Terezhalmy GT, Greenwell H, Jacobs M, et al. The effects of a 0.12% chlorhexidine gluconate mouthrinse on orthodontic patients aged 11 through 17 with established gingivitis // Am J Orthod Dentofacial Orthop. 1991 Oct;100(4):324-9. doi: 10.1016/0889-5406(91)70069-9.
6. H.J. Sandham, L Nadeau, H I Phillips. The effect of chlorhexidine varnish treatment on salivary mutans streptococcal levels in child orthodontic patients // J Dent Res1992 Jan;71(1):32-5. doi: 10.1177/00220345920710010501.
7. Lundström F, Krasse B. Streptococcus mutans and lactobacilli frequency in orthodontic patients: The effect of chlorhexidine treatments // Eur J Orthod. 1987;9:109-116. doi: 10.1093/ejo/9.2.109
8. Wang N, Yu J, Yan J, Hua F. Recent advances in antibacterial coatings for orthodontic appliances // Front Bioeng Biotechnol. 2023;11:1093926. doi: 10.3389/fbioe.2023.1093926.
9. Гречихин С. С. Значение и применение нанотехнологий в стоматологии // Baltic Humanitarian Journal. 2021;10(1(34)):86–88. doi: 10.26140/bgz3-2021-1001-0020
10. Niu M, Lee JJ, Hwang G, Chung CH, et al. Usage of Silver Nanoparticles in Orthodontic Appliances // Materials (Basel). 2025;19(1):115. doi: 10.3390/ma19010115.
11. Sycińska-Dziarnowska M, Szyszka-Sommerfeld L, Ziąbka M, Spagnuolo G, et al. Use of Antimicrobial Silver Coatings on Fixed Orthodontic Appliances, Including Archwires, Brackets, and Microimplants: A Systematic Review // Med Sci Monit. 2024 Jun 6;30:e944255. doi: 10.12659/MSM.944255.
12. Metin-Gürsoy G, Taner L, Akca G. Nanosilver coated orthodontic brackets: in vivo antibacterial properties and ion release // Eur J Orthod. 2017;39(1):9-16. doi: 10.1093/ejo/cjv097
13. Schubert A, et al. Antibacterial coating of orthodontic elastomeric ligatures with silver and bismuth nanofilms by magnetron sputtering: A feasibility study // Clin Exp Dent Res. 2024;10(2):e864. doi: 10.1002/cre2.864
14. Ali A, Ismail H, Amin K. Effect of nanosilver mouthwash on prevention of white spot lesions in patients undergoing fixed orthodontic treatment: a randomized double-blind clinical trial // J Dent Sci. 2022;17:249-255. doi: 10.1016/j.jds.2021.03.016.
15. Kommuri K, Michelogiannakis D, Barmak BA, Rossouw PE, et al. Efficacy of herbal- versus chlorhexidine-based mouthwashes towards oral hygiene maintenance in patients undergoing fixed orthodontic therapy: A systematic review and meta-analysis // Int J Dent Hyg. 2022 Feb;20(1):100-111. doi: 10.1111/idh.12567.
16. Deus FP, Ouanounou A. Chlorhexidine in dentistry: pharmacology, uses, and adverse effects // Int Dent J. 2022;72(3):269-277 doi: 10.1016/j.identj.2022.01.005.
17. Liu P, Liu Y, Wang J, Guo Y, et al. Detection of Fusobacterium nucleatum and fadA adhesin gene in patients with orthodontic gingivitis and non-orthodontic periodontal inflammation // PLoS One. -2014;9(1):e85280. doi: 10.1371/journal.pone.0085280.
18. Rodríguez-Rentería M, Márquez-Preciado R, Ortiz-Magdaleno M, Bermeo-Escalona J, et al. Frequency of Pathogenic Microorganisms in Removable Orthodontic Appliances and Oral Mucosa in Children // J Clin Pediatr Dent. 2021 Apr 1;45(2):135-139. doi: 10.17796/1053-4625-45.2.11.
19. Sanz-Orrio-Soler I, Arias de Luxán S, Sheth CC. Oral colonization by Candida species in orthodontic patients before, during and after treatment with fixed appliances: A prospective controlled trial // J Clin Exp Dent. 2020 Nov 1;12(11):e1071-e1077. doi: 10.4317/jced.57565.
20. Bącela J, Łabowska MB, Detyna J, Zięty A, et al. Functional Coatings for Orthodontic Archwires-A Review // Materials (Basel). 2020;13(15):3257. doi: 10.3390/ma13153257.
21. Atack NE, Sandy JR, Addy M. Periodontal and microbiological changes associated with the placement of orthodontic appliances. A review // J Periodontol. 1996;67:78-85. doi: 10.1902/jop. 1996.67.2.78.
22. Patano A, Malcangi G, Sardano R, Mastrodonato A, et al. White Spots: Prevention in Orthodontics-Systematic Review of the Literature // Int J Environ Res Public Health. 2023 Apr 21;20(8):5608. doi: 10.3390/ijerph20085608.
23. Lee JJ, Kim J, Hwang G, Chung CH, et al. Usage of Silver Nanoparticles in Orthodontic Bonding Reagents: Antibacterial Properties and Potential Side Effects // J Funct Biomater. 2025;16(7):244. doi: 10.3390/jfb16070244.