XÜLASƏ
Məqsəd. Müxtəlif kimyəvi qrupların nümayəndələrinin dişi ağ siçovulların yumurtalıqları da daxil olmaqla reproduktiv funksiyaya müqayisəli təsirini öyrənmək. Material və metodlar. 1-ci nəzarət qrupuna gündəlik 0,2 ml 0,9% NaCl məhlulu vuruldu, 2-ci və 3-cü qrupların eksperimental heyvanlarına müvafiq olaraq 5 mq/kq və 25 mq/kq dozada verapamil vuruldu, 4-cü və 5-ci qrupların eksperimental heyvanlarına müvafiq olaraq 5 mq/kq və 10 mq/kq dozada nifedipin vuruldu, 6-cı və 7-ci qrupların eksperimental heyvanlarına isə 5 mq/kq və 20 mq/kq dozada diltiazem vuruldu. 21 gündən sonra heyvanların başları efir anesteziyası altında kəsildi və qarın boşluğu açıldı və hər iki yumurtalıq çıxarıldı. Biopsiya nümunələri 10% formalin məhlulunda fiksasiya edildi. Növbəti mərhələdə dilimlər ksilolda təmizləndi və parafinləşdirilərək bloklara çevrildi. Bloklardan mikrotom (Leica RM 2125 RTS, Almaniya) istifadə edilərək 5 mikronlu kəsiklər hazırlanmışdır. Kəsiklər hematoksilin və eozin boyaları ilə boyanmışdır (Merck, Almaniya). Hazırlanmış preparatlar işıq mikroskopu (Leica DM 750, Almaniya) ilə müayinə edilmişdir. Dəyişikliklər mikroskopa qoşulmuş kamera ilə qeydə alınmışdır (Leica ICC 50, Almaniya). Nəticələr. Verapamillə 5 mq/kq dozada müalicə zamanı preantral follikulların sayı (2.3±0.4) olmuşdur ki, bu da nəzarət qrupu ilə müqayisədə 16.7% (p>0.05) azalma deməkdir. Antral follikullar (7.4±0.6) olmuşdur və 42% azalma (p<0.05) müşahidə edilmişdir. Nifedipin (5 mq/kq) qrupunda antral və preantral follikulların kəmiyyət göstəriciləri müvafiq olaraq 28.5% və 21% azalmışdır. Nifedipin (10 mq/kq) qrupunda bu azalma nəzarət qrupu ilə müqayisədə 71% (p<0.05) və verapamil qrupundakından (p>0.05) 16.7% yüksək olmuşdur. Diltiazem (20 mq/kq) ilə müalicə olunan qadınlarda preantral follikulların sayı nəzarət qrupu ilə müqayisədə 41.7% azalmış (p>0.05) və verapamil (25 mq/kq) qrupundan 1.8 dəfə çox olmuşdur (p>0.05). Yekun. Klinik praktikada, yüksək dozalar fonunda müalicə tələb olunduqda və ya dozanın artırılmasına ehtiyac olduqda, verapamilin, eləcə də diltiazemin yumurtalıqlara potensial mənfi təsirini nəzərə almaq vacibdir və yüksək dozalardan istifadə etmək lazım gəldikdə, dihidropiridin törəməsi olan nifedipinin bu baxımdan üstünlüyü müəyyən edilmişdir.
Açar sözlər: kalsium kanal blokerləri, reproduktiv təsir, yumurtalıq, follikul

---

ƏDƏBİYYAT

1. Wang JG, Palmer BF, Vogel Anderson K, Sever P. Amlodipine in the current management of hypertension // J. Clin Hypertens (Greenwich). 2023;25(9):801-807. https://doi.org/10.1111/jch.14709
2. Chen X, Chen S, Yang Z. The Safety of Calcium Channel Blockers in Controlling Blood Pressure During Cardiac Surgery: A Meta-analysis of Random Controlled Trials // International Journal of Biology and Life Sciences, 2024; 7(1), 5-10. https://doi.org/10.54097/vw6aav38
3. Lin J, Pang D, Li C, Ou R, et al. Calcium channel blockers and Parkinson’s disease: a systematic review and meta-analysis // Ther. Adv. Neurol. Disord.; 2024; https://doi.org/10.1177/17562864241252713
4. Moran A, Gupta R, Pathni A. Implementation of global hearts hypertension control programs in 32 low- and middle income countries: JACC International.// J. Am. Coll. Cardiol. 2023; 82: p. 1868–84. https://doi.org/10.1016/j.jacc.2023.08.043
5. Al Wazir D, Al Zubaide B. Sex hormones and sperm parameters of male white rats treated with amlodipine // International Journal of Health Sciences, 2024; 6(S5), 10408–10415. https://doi.org/10.53730/ijhs.v6nS5.12038
6. Onunkwor BO, Adediran CT, Ogunsola TO, Babayemi DO. Amlodipine-induced alterations in male reproductive hormones of albino rats: Beneficial roles of tiger nut milk // J. of Nat. Science, Engineering and Technology; 2025; p. 14-23.
7. Kalar I, Xu H, Secnik J, Schwertner E, et al. Calcium channel blockers, survival and ischaemic stroke in patients with dementia: A Swedish registry study J. İntern. Med.; 2021; 289; p. 508–522. https://doi.org/10.1111/joim.13170
8. Asmetov V.Ya., Gurbanov G.N., Ganiev M.M. Influence of verapamil on side effects of haloperidol // Experimental and clinical medicine, 2007, No. 5, p. 45-47.
9. Zhang C, Li H. Effects of calcium channel on ovarian cancer cells // Oncol. Lett. 2017; 26;14(6):p. 6341–6344. https://doi.org/10.3892/ol.2017.7061.
10. Tektemur A, Önalan E, Tektemur N, et al. Verapamil-induced ion channel and miRNA expression changes in rat testis and/or spermatozoa may be associated with male infertility // Andrologia; 2020; https://doi.org/10.1111/and.13778
11. Twambaze M, Adebayo I, Odoma S. Calcium Channels and Modulators as Potential Therapeutic Targets for Contraceptives and Male Fertility: A Scoping Review // J Contracept.; 2025; ;16:p. 199–228. https://doi.org/10.2147/OAJC.S572080