XÜLASƏ
Giriş. Dağınıq sklerozun (DS) fenotipləri arasında keçid proqnoz və müalicə baxımından klinik cəhətdən mühüm mərhələdir. Tədqiqatın məqsədi Azərbaycanda DS fenotipləri arasında keçidləri və onlarla əlaqəli amilləri öyrənmək olmuşdur. Material və metodlar. 2013–2022-ci illəri əhatə edən longitudinal analizə Azərbaycanda klinik izolə olunmuş sindrom (KİS) və residivverən DS (RDS) diaqnozu qoyulmuş xəstələr daxil edilmişdir (müvafiq olaraq 67 və 1397 xəstə). Fenotip keçidi KİS→RDS və ya RDS→ikincili proqressiv DS (İPDS) kimi müəyyən edilmişdir. Statistik analizlər Pearson-un xi-kvadrat testi və Mann–Whitney U testi ilə aparılmışdır. Assosiasiyalar başlanğıc və izləmə məlumatları tam olan kohortda (n=408) təkdəyişənli və çoxdəyişənli binar logistik reqressiya ilə qiymətləndirilmişdir. Nəticələr. İzləmə dövründə 378 xəstədə (25,8%) fenotip dəyişmişdir. KİS→RDS keçidi KİS hallarının 70,1%-ində (47), RDS→İPDS keçidi isə RDS hallarının 23,7%-ində (331) baş vermişdir. Fenotip dəyişikliyi KİS-dən sonra RDS-lə müqayisədə daha çox müşahidə olunmuşdur (p<0,001). Median keçid müddəti KİS-də RDS-lə müqayisədə daha qısa olmuşdur (p<0,001). Ümumilikdə, təkdəyişənli analizlər çoxdəyişənli logistik reqressiya modelinə daxil ediləcək fenotip keçidinin potensial prediktorlarını müəyyən etmişdir. Çoxdəyişənli modeldə 24 aylıq xəstəliyin gedişini dəyişən müalicəyə (XGDM) əməl etmə və xəstəlik müddətinin ≤10 il olması fenotip dəyişmə ehtimalının azalması ilə əlaqəli olmuşdur (p<0,001). Birinci ildə həmlənin olmaması və hissi simptomların olmaması daha yüksək fenotip dəyişmə ehtimalı ilə əlaqəli olmuşdur (müvafiq olaraq p<0,001 və p=0,010), nitq pozuntusunun olmaması isə daha aşağı ehtimalla əlaqələnmişdir (p=0,019). Yekun. Xəstələrin dörddə birində DS fenotipləri arasında keçid baş vermiş, bu keçid KİS-dən sonra daha erkən müşahidə olunmuşdur. XGDM-ə əməl etmə və seçilmiş başlanğıc klinik xüsusiyyətlər fenotip dəyişikliyi ilə müstəqil əlaqəli olmuşdur ki, bu da riskə görə diferensial izləmə və müalicənin optimallaşdırılmasını dəstəkləyir.
Açar sözlər: dağınıq skleroz, klinik izolə olunmuş sindrom, residivverən dağınıq skleroz, ikincili proqressiv dağınıq skleroz, fenotip keçidi, Azərbaycan

---

ƏDƏBİYYAT

1. Walton C, King R, Rechtman L, Kaye W, et al. Rising prevalence of multiple sclerosis worldwide: Insights from the Atlas of MS, third edition // Mult Scler. 2020 Dec;26(14):1816-1821. doi: 10.1177/1352458520970841
2. Ziemssen T, Bhan V, Chataway J, Chitnis T, et al. Secondary Progressive Multiple Sclerosis: A Review of Clinical Characteristics, Definition, Prognostic Tools, and Disease-Modifying Therapies // Neurol Neuroimmunol Neuroinflamm. 2022 Nov 22;10(1):e200064. doi: 10.1212/NXI.0000000000200064
3. Pontieri L, Greene N, Wandall-Holm MF, Geertsen SS, et al. Patterns and predictors of multiple sclerosis phenotype transition // Brain Commun. 2024 Nov 23;6(6):fcae422. doi: 10.1093/braincomms/fcae422
4. Kolčava J, Kočica J, Hulová M, Dušek L, et al. Conversion of clinically isolated syndrome to multiple sclerosis: a prospective study // Mult Scler Relat Disord. 2020 Sep;44:102262. doi: 10.1016/j.msard.2020.102262
5. Tedeholm H, Piehl F, Lycke J, Link J, et al. Effectiveness of first generation disease-modifying therapy to prevent conversion to secondary progressive multiple sclerosis // Mult Scler Relat Disord. 2022 Dec;68:104220. doi: 10.1016/j.msard.2022.104220
6. Aliyev RR, Mehtiyeva SN, Shiraliyeva RK. Clinical and epidemiological characteristics of multiple sclerosis in the southern region of the Republic of Azerbaijan // Pak J Med Sci. 2025 Feb;41(2):437-442. doi: 10.12669/pjms.41.2.11373
7. Aliyev R.R., Mehtiyeva Sh.N., Shiraliyeva R.K. Characteristics of multiple sclerosis incidence in the northern regions of the Republic of Azerbaijan // World of Medicine and Biology. 2025;1(91):16–20. doi: 10.26724/2079-8334-2025-1-91-16-20
8. Aliyev R, Mammadbayli A, Shiraliyeva R. Association of lifestyle, psychological, and biological risk factors with multiple sclerosis: A case-control study // Turk J Neurol 2025;31(3):278-293. doi: 10.55697/tnd.2025.494
9. Atlas of MS. Azerbaijan fact sheet. Available from https://atlasofms.org/fact-sheet/azerbaijan
10. Richard J. Rossi. Applied Biostatistics for the Health Sciences, 2nd Edition. Wiley. 2022. 688 pages. ISBN: 978-1-119-72270-0
11. Ro LS, Yang CC, Lyu RK, Lin KP, et al. A prospective, observational study on conversion of clinically isolated syndrome to multiple sclerosis during 4-year period (MS NEO study) in Taiwan // PLoS One. 2019;14(7):e0202453. doi: 10.1371/journal.pone.0202453
12. Kleiter I, Ayzenberg I, Havla J, Lukas C, et al. The transitional phase of multiple sclerosis: Characterization and conceptual framework // Mult Scler Relat Disord. 2020;44:102242. doi: 10.1016/j.msard.2020.102242
13. Sharmin S, Roos I, Simpson-Yap S, Malpas C, et al. The risk of secondary progressive multiple sclerosis is geographically determined but modifiable // Brain. 2023;146(11):4633-4644. doi: 10.1093/brain/awad218
14. Tur C, Rocca MA. Progression independent of relapse activity in multiple sclerosis: Closer to solving the pathologic puzzle // Neurology. 2024;102(1):e207936. doi: 10.1212/WNL.0000000000207936
15. Lorscheider J, Buzzard K, Jokubaitis V, Spelman T, et al. Defining secondary progressive multiple sclerosis // Brain. 2016;139(Pt 9):2395-2405. doi: 10.1093/brain/aww173
16. Riise T, Grønning M, Fernández O, Lauer K, et al. Early prognostic factors for disability in multiple sclerosis, a European multicenter study // Acta Neurol Scand. 1992;85(3):212-218. doi: 10.1111/j.1600-0404.1992.tb04031.x
17. Hawkins SA, McDonnell GV. Benign multiple sclerosis? Clinical course, long term follow up, and assessment of prognostic factors // J Neurol Neurosurg Psychiatry. 1999;67(2):148-152. doi: 10.1136/jnnp.67.2.148