XÜLASƏ
Dişlərin patoloji sürtünməsi bərk diş toxumalarının ən geniş yayılmış qeyri-kariyes zədələnmələrindən biridir və mina ilə dentinin sürətlə itirilməsi ilə xarakterizə olunan çoxfaktorlu prosesdir. Onun inkişafı mexaniki, kimyəvi və funksional amillərin — abraziya, eroziya, attrisiya, artmış okklüzion yüklənmə, eləcə də neyromuskulyar tənzimin pozulması və okklüzion kontaktların disbalansının — birgə təsiri ilə əlaqədardır. Klinik praktikada bu vəziyyət tez-tez temporomandibulyar oynağın funksional pozğunluqları ilə müşayiət olunur və ağrı sindromu, aşağı çənənin hərəkət məhdudluğu və əzələ hipertonusu ilə təzahür edir. Bu dəyişikliklər çeynəmə funksiyasına, estetik göstəricilərə və pasiyentlərin həyat keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir. Müasir ortopedik müalicə funksional diaqnostika və okklüziyanın korreksiyasını əhatə edən mərhələli və kompleks proses kimi qiymətləndirilir. Vacib mərhələlərdən biri okklüzion şinlərin tətbiqidir; bu şinlər diş-çənə sisteminin müvəqqəti yüngülləşdirilməsini təmin edir, əzələ hiperaktivliyini azaldır və temporomandibulyar oynağın adaptasiyasına şərait yaradır. Onların istifadəsi klinik vəziyyətin stabilləşməsinə, patoloji sürtünmənin proqressinin ləngiməsinə və sonrakı ortopedik reabilitasiyanın optimallaşdırılmasına kömək edir.
Açar sözlər: patoloji diş aşınması, okklüzion şinlər, klinik-laborator əsaslandırma, çeynəmə əzələləri, gicgah-altçənə oynağı, okklüziya

---

ƏDƏBİYYAT

1. Šimunović L, Čimić S, Meštrović S. Three dimensionally printed splints in dentistry: a comprehensive review // Dentistry Journal. 2025;13(7):312. doi: 10.3390/dj13070312
2. Bargellini A, Mannari E, Cugliari G, et al. Short-term effects of 3D printed occlusal splints and conventional splints on sleep bruxism activity: EMG–ECG night recordings // Journal of Clinical Medicine. 2024;13(3):776. doi: 10.3390/jcm13030776
3. Ma Y, Li W, Li L, et al. Clinical evaluation of 3D printed splint in the treatment of temporomandibular disorders // BMC Oral Health. 2025;25:1263. doi: 10.1186/s12903-025-06622-x
4. Somogyi A, Végh D, Róth I, et al. Therapy for temporomandibular disorders: 3D printed splints from planning to evaluation // Dentistry Journal. 2023;11(5):126. doi: 10.3390/dj11050126
5. Xiao J, Wang C. Clinical effect of digitalized and 3D printed repositioning splints in TMJ disc displacement // BMC Musculoskeletal Disorders. 2024. doi: 10.1186/s12891-024-07477-z
6. Tlustenko VS. Digital diagnostics of parafunctional disorders of the masticatory muscles with increased tooth abrasion // Samara Russian Academy of Sciences Scientific Center. 2024;26(1):114–118. doi: 10.37313/2413-9645-2024-26-1-114-118
7. Hampe T, Fürstberger L, Kordsmeyer TL, Penke L, Mahler AM, Mäder CM, Bürgers R, Krohn S. Impact of occlusal stabilization splints on global body posture: a prospective clinical trial // Clinical Oral Investigations. 2024;28:505. doi: 10.1007/s00784-024-05888-9
8. Liu J, Hao J, Lin H, et al. Deep learning enabled 3D multimodal fusion of CBCT and intraoral mesh scans for tooth bone reconstruction // Patterns. 2023;4(9):100825. doi: 10.1016/j.patter.2023.100825
9. Jang TJ, Kim KC, Cho HC, et al. A fully automated method for 3D individual tooth identification and segmentation in dental CBCT // IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence. 2021. doi: 10.1109/TPAMI.2021.3086072
10. Agnieszka AT, Luchowski L, Tarnawski M, Pojda D. Computer aided design of personalized occlusal positioning splints using multimodal 3D data // Computer Vision and Image Understanding. 2025. doi: 10.1016/j.cviu.2025.104527
11. Kyungmin C. Digital application of three-dimensional diagnosis and treatment with a virtual articulator // Journal of Esthetic and Restorative Dentistry. 2024;36(5):710–722. doi: 10.1111/jerd.13185
12. Maspero C, Farronato M, Bellincioni F, et al. Assessing mandibular body changes in growing subjects: comparison of CBCT and reconstructed lateral cephalogram // Scientific Reports. 2020;10:11722. doi: 10.1038/s41598-020-68562-6
13. Matsuyama M. Effect of occlusal splint guidance on masseter muscle activity during sleep in adults with sleep bruxism: a preliminary randomized crossover clinical trial // Journal of Clinical Medicine. 2025;14(24):8799. doi: 10.3390/jcm14248799
14. Rocabado M. Biomechanical relationship of the cranial, cervical, and hyoid regions // Journal of Craniomandibular Practice. 1983;1(3):61–66. doi: 10.1080/07345410.1983.11677834
15. Losyev FF, Nadtochiy AG, Starikov NA, et al. Digital occlusion monitoring and outcomes in occlusal therapy // Stomatologiya. 2024;(6). doi: 10.17116/stomat202410306130
16. Smith R, Jones A. Integration of CBCT, MRI, and EMG data for personalized functional occlusion protocols // The Journal of Prosthetic Dentistry. 2025. In press. doi: 10.1053/j.sodo.2025.07.001
17. Michelotti A, Iodice G, Vollaro S, Steenks MH, Farella M. Evaluation of the short-term effectiveness of education versus an occlusal splint for the treatment of myofascial pain of the jaw muscles // Journal of the American Dental Association. 2012;143(1):47–53. doi: 10.14219/jada.archive.2012.0018
18. Lin L, Zhao T, Qin D, Hua F. The impact of mouth breathing on dentofacial development: a concise review // Frontiers in Public Health. 2022;10:929165. doi: 10.3389/fpubh.2022.929165
19. Hoang K. Treatment outcomes of temporomandibular disorders using stabilization splint supported by the T-scan system // European Journal of Dentistry. 2025. doi: 10.1055/s-0045-1809915
20. Dawa N. The impact of digital imaging tools and artificial intelligence on self-reported outcomes of dentists // Applied Sciences. 2025;15(14):7943. doi: 10.3390/app15147943
21. Grymak A, Aarts JM, Ma S, Waddell JN, Choi JJE. Wear behavior of occlusal splint materials: a review // Journal of Prosthodontics. 2022;31(6):472–487. doi: 10.1111/jopr.13432
22. Kim YK, Park JY, Kim KH, et al. Use of 3D facial scanning and CBCT in occlusal analysis for therapeutic planning in TMD // Oral Surgery, Oral Medicine, Oral Pathology and Oral Radiology. 2024;137(2). doi: 10.1016/j.oooo.2024.09.002
23. Brito FC, Brunetto DP, Nojima MCG. Three-dimensional study of the upper airway in different skeletal Class II malocclusion patterns // The Angle Orthodontist. 2019;89(1):93–101. doi: 10.2319/112117-806.1
24. Valerio P, et al. Cephalometric evaluation of postural and mandibular changes in patients with temporomandibular disorders // Clinical Oral Investigations. 2024;28(9):505. doi: 10.1007/s00784-024-05888-9
25. Chen H, Chang Z, Wang X, et al. Artificial intelligence assisted 3D modelling for occlusal splint optimization: clinical and biomechanical evaluation // IEEE Access. 2025;13. doi: 10.3390/ai7010010
26. Festa P, Mansi N, Varricchio AM, Savoia F, Calì C, Marraudino C, et al. Association between upper airway obstruction and malocclusion in mouth-breathing children // Acta Otorhinolaryngologica Italica. 2021;41(5):436–442. doi: 10.14639/0392-100X-N1225
27. Orzeszek S, Waliszewska-Prosol M, Ettlin D, Seweryn P, Straburzynski M, Martelletti P, et al. Efficiency of occlusal splint therapy on orofacial muscle pain reduction: a systematic review // BMC Oral Health. 2023;23:180. doi: 10.1186/s12903-023-02897-0
28. Šimunović L, Čimić S, Meštrović S. Three dimensionally printed splints in dentistry: a comprehensive review // Dentistry Journal. 2025;13(7):312. doi: 10.3390/dj13070312
29. Hampe T. Impact of occlusal stabilization splints on global body posture: a prospective clinical trial // Clinical Oral Investigations. 2024;28(9):505. doi: 10.1007/s00784-024-05888-9